گفت و گو با رضا ژاله سازنده سازهای ابداعی

نسیمی از سازستان ایرانی

پیرمرد در یک زیرزمین 8 متر مربعی با عشق و علاقه فراوان از کارش تعریف می کند. تقریباً همه رفتارش با دیگران متفاوت است. به چوب، به طبیعت، به هم نوع و به زندگی جور دیگری نگاه می کند. حتی نحوه صدا زدن فرزندان اش برای اینکه به زیر زمین خانه بیایند و کاری برایش انجام دهند با سایرین فرق می کند. علی رغم وجود تلفن و دیگر امکانات ارتباطی جدید با استفاده از ریتم هایی خاص برای هر نفر با ضربه زدن لیوان چایی به ستون فلزی ساختمان که صدایش در طبقه بالا به راحتی دریافت می شود، تعیین می کند که کدامیک از فرزندان اش بیایند. دو پسر دارد که با دو ریتم مختلف می تواند یکی را احضار کند. برای دخترانش البته از دو ریتم متفاوت و کمی پیچیده بهره می گیرد!

رضا ژاله در جمع اهل موسیقی ایران به زیبا ساختن شهره است. حتی مخالفانش بر این نکته که وی سازها را در نهایت زیبایی می سازد، معترف اند. اما آنچه که ژاله را با دیگران متمایز می کند، جسارت او برای ساختن سازهای جدید است و این کار را با سماجت خاصی دنبال می کند. خودش می گوید "ما نیاز داریم که از تمام صداهای منطبق بر فرهنگ موسیقی خود بهره بگیریم. صدای تار و سه تار و کمانچه خیلی خوب است ولی نباید از دیگر صداهای دیگری که ممکن است به همین خوبی پرده گوشمان را بلرزانند، گریزان باشیم." وی همچنین راز صداهای جدید و الگوی ساز مورد نظر برای تولید آن را الهام در خواب عنوان می کند و می گوید "برای شکل دادن به چوب و  ساختن یک ساز جدید همیشه نیاز نیست در عالم بیداری فکر کنیم. زیرا وقتی خواب هستیم، ذهن ناخودآگاه ما همچنان بیدار و مشغول همان افکاری است که در عالم بیداری داشته ایم. در نتیجه وقتی از خواب بر می خیزیم، احساس می کنیم، رمز معما را یافته ایم."

تجربه های زیادی در خصوص طراحی سازهای جدید پشت سر گذاشته است. نامگذاری سازهایش معمولاً با اسامی زنانه همراه می شود. می گوید، "سازها بسیار ظریف اند و نام های ظریف می طلبند." به همین دلیل در کارگاه زیرزمینی و کوچک اش به انواع سازهایی بر می خوریم که با عناوینی چون، دلگشا، دلربا، نغمه و نسیم خود نمایی می کنند. نام دخترانش نغمه و نسیم آذین بخش یک ساز کششی از خانواده کمانچه و یک ساز مضرابی مضرابی از خانواده تار شده اند. اما پسرانش این شانس را نداشته اند که نام شان با سازهای پدر ماندگار شود. عنوان ژاله علاوه بر اینکه فامیل خود اوست، نام سازی کششی از خانواده کمانچه است که صدای نسبتاً متفاوتی دارد. دو نمونه از آن را ساخته است، ژاله آلتو و  ژاله سوپرانو که به نظر محمد رضا درویشی، ژاله آلتو موفق ترین تجربه نوآوری رضا ژاله است. درویشی چند سال پیش از این ساز برای ساختن موسیقی متن یکی از تئاترهای بهرام بیضایی بهره برد.

                                 عکس ها از علی افضل وطن

ژاله در عین حال از بی توجهی برخی از بزرگان موسیقی ایرانی به سازهای ابداعی اش گله می کند. در خصوص تازه ترین ساز خود به نام نسیم که تلفیقی از تار، عود و سه تار است، می گوید "وقتی به محمد رضا لطفی نشان دادم، فقط یک بار به صورت دست باز سیم هایش را به صدا درآورد و گفت صدایش مثل دوتار شرق خراسان است! در حالیکه من انتظار داشتم کمی با آن نوازندگی کند و نقطه نظرات اش را برای بهبود ساز ارائه دهد." به همین ترتیب از صدا و سیما هم گله مند است. می گوید: آنچه من و همکارنم می سازیم، فقط صدایش از تلویزیون به گوش می رسد. خودش معلوم نیست چه شکلی دارد. در نتیجه وقتی یک جوان نا آشنا برای نخستین بار به کار گاه من می آید و ساز تار را می بیند، آن را وارونه به دست می گیرد و با سیم هایش بازی می کند و دست آخر با گله مندی می پرسد، صدای قشنگی دارد ولی چرا اینقدر سنگین است؟ دست چپم خسته شد!

رضا ژاله هدف از ساختن نسیم را نارضایتی برخی نوازندگان تار عنوان می کند و می گوید "صدای تار واقعاً نظیر ندارد ولی متأسفانه پوست نازک آن در برخی موارد نوازنده را اذیت می کند و مشکل کوک بوجود می آورد. من فکر کردم اگر بتوان سازی ساخت که اولاً پوست نداشته باشد و ثانیاً از نظر شدت صدا بتواند قابل مقایسه با تار باشد، شاید بتواند جوابگوی نیاز نوازندگان نازک طبع باشد. در نتیجه با الگو برداری از کاسه تار و عود و سه تار این ساز جدید را ساختم که فعلاً در مرحله آزمایشی است و امیدوارم با همکاری نوازندگان تار بتوانم آن را به یک نقطه آرمانی برسانم." ساز جدید نسیم صدایی خاص تولید می کند که نه دقیقاً به تار می ماند و نه سه تار. اما بسته به اینکه نوازنده چگونه سیم هایش را به ارتعاش درآورد، رنگ صدایش بین تار و سه تار در نوسان است. نگاه ژاله  در ساختن ساز بیشتر معطوف به نمای ظاهر  می شود و این موضوع را کتمان نمی کند، می گوید " ساز را در نهایت زیبایی می سازم که اگر از صدای خوب بی بهره شد، حداقل ظاهری زیبا داشته باشد. زیرا هیچ قطعیتی برای صدای خوب ساز وجود ندارد و گاه اتفاق می افتند علی رغم زحمت زیاد هنگام ساختن، صدای جذابی از یک ساز شنیده نمی شود."

صدای نسیم با نوازندگی رضا ژاله را بشنوید و یا دانلود کنید

صدای نسیم با نوازندگی هوشنگ سامانی را بشنوید و یا دانلود کنید

از سال 1357 ساز می سازد و تاکنون بیش از 1100 عدد ساخته است. روی تمام آنها شماره حک می کند و برایشان پرونده دارد. می داند که ساز شماره چند را به چه کسی فروخته است. می گوید "علاقه خاصی به سازهایم دارم. آنها را چون فرزندانم دوست می دارم و گاه پیش آمده هنگام فروش گریه کرده ام. هر چند می دانستم ساز را به اهلش می دهم ولی همچون پدر و مادری که در شب عروسی هنگامی که دخترشان را به خانه بخت می فرستند، می گریند من نیز چنین احساسی دارم." ژاله غالباً از سوی همکارانش متهم می شود که سازهایش را همچون مانکن ها بزک می کند ولی آنها توجه ندارند که وی به کارایی سازها نیز می اندیشد. از جمله ابداع گوشی های فلزی با قطر کم که راحتی کوک را برای نوازنده به ارمغان می آورد. همین یک مورد به ظاهر کوچک برای یک اجرای موفق موسیقی اهمیت بسیار بالایی دارد. چه اینکه ساز خوش صدا و خوش قیافه اگر در حین اجرا، کوک از دست بدهد و یا به سختی کوک شود، اعتباری برای نوازنده آن باقی نمی گذارد.

سازهای ابداعی ژاله لزوماً یک کار خلاقه محسوب نمی شوند مگر اینکه گذر زمان مهر ماندگاری بر آنها بزند. این اتفاق ظاهراً برای ساز کششی ژاله آلتو افتاده است و همچنین ساز جدید نسیم که در صورت مساعدت اهل فن و همت خود او ممکن است جایگاهی والا در ارکسترهای موسیقی ایرانی پیدا کند. اما برخی تجربیاتش همچنان محل تردیدند، مانند کمانچه بوق دار که در مقایسه با کماچه معمولی صدای افزون تری دارد ولی معلوم نیست که آیا مورد توجه قرار می گیرد یا نه. خودش هم می گوید "باید زمان بگذرد تا معلوم شود."