آهنگسازی که هیچ گاه مسلمان نشد

تیتر این مطلب کمی غیر عادی است. درست به همان دلیل که ماجده رومی خواننده مسیحی و عرب تبار لبنانی وقتی در مقابل پرسش غیر منتظره یکی از دوستداران صدایش قرار گرفت، می خواست از تعجب شاخ درآورد. چون طرف پرسیده بود: تو با این هنر و صدای خوب هنوز مسلمان نشدی؟!!! حال این موضوع چه ارتباطی به موریس ژار آهنگساز و رهبر ارکستر فرانسوی تبار دارد، شاید در ادامه مطلب معلوم شود. شاید هم نشود!

در جهان هنری غرب و مشخصاً سینمای هالیوود، موریس ژار بدون تردید یکی از بزرگ‌ترین آهنگسازان فیلم به حساب می آید. وی ۱۳ سپتامبر ۱۹۲۴ میلادی در شهر لیون کشور فرانسه به دنیا آمد. ولی شهرت جهانی اش را در ورای مرزهای زادگاهش با ساخت موسیقی متن فیلم هایی چون لورنس عربستان، دکتر ژیواگو، گذرگاهی به هند، محمد رسول‌الله، عمر مختار، انجمن شاعران مرده و دختر رایان بدست آورد. از این میان دو فیلم عمر مختار و محمد رسول الله (The Message) برای توده مردم ایران کاملاً آشناست. به ویژه موسیقی فیلم محمد رسول الله که سالهاست در ذهن و جان ایرانیان جای گرفته است. او در سال 1976 برای موسیقی زیبای همین فیلم نامزد جایزه اسکار شد.

بخشی از موسیقی فیلم مربوط به فتح مکه را بشنوید و یا دانلود کنید

 موریس ژار بر اثر ارتباط تنگاتنگی که با کارگردان و دیگر عوامل موثر فیلم داشت و اشرافی که به محتوای فیلم پیدا کرده بود، موفق شد برخی محدودیت های مذهبی فیلم نظیر نشان ندادن سیمای پیامبر اسلام را با موسیقی بدیع خود مرتفع سازد. به عبارتی در سکانس هایی که شخص پیامبر حضور دارد و کارگردان بنا به اتفاق نظر علمای اسلام مجاز نبود تصویری از قهرمان فیلم را نشان دهد،  وی با استفاده از یک موسیقی مخصوص –گویا تلفیقی از الکترونیک و آکوستیک- این کمبود را جبران کرد. به طوری که بیننده در ادامه فیلم با شنیدن آن قطعه مخصوص متوجه می شد که الان پیامبر در صحنه حضور دارد.

این قطعه ویژه را بشنوید و یا دانلود کنید

وقتی موریس ژار قرار همکاری با مصطفی عقاد گذاشت تا موسیقی این فیلم را بسازد، شاید حداکثر به جایزه اسکار می اندیشید و باورش نمی شد کارش چنان در دل یک میلیارد مسلمان بنشیند که او را از خود بدانند. فرزند هنرمندش ژان میشل ژار نیز به اعتبار همین موسیقی ویژه، در جهان اسلام از محبوبیتی خاص برخوردار است. استقبال دولت و ملت مصر از این پدر و پسر تنها یک نمونه است که امکانات وسیعی را برای کنسرت ژان میشل ژار در اهرام سه گانه فراهم کردند و البته رویکرد اقتصادی دولت مصر در خصوص جذب جهانگرد هم حرف اصلی را می زد!

یک قطعه دیگر از موسیقی متن این فیلم را بشنوید و یا دانلود کنید.

موریس ژار در نخستین مواجهه با موسیقی عربی که می توانست مهم ترین منبع برای ساخت موسیقی متن آن فیلم باشد، متوجه شد که تفاوت زیادی بین آموخته هایش با این نوع موسیقی وجود دارد. بنابراین بیشتر تلاش خود را معطوف به آن کرد تا از اندوخته های علمی اش در جهت یک موسیقی متفاوت استفاده کند. او نمی توانست تمام ویژگی های موسیقی عربی و مشرق زمین را در کارش لحاظ کند. ارکستر تحت رهبری اش فقط قادر بود، فواصل تعریف شده ای در چارچوب پرده و نیم پرده را بنوازد. بر این اساس هیچ یک از مقام های موسیقی عرب نمی توانست به همان شکل دست نخورده اش از زیر پنجه نوازندگان ارکستر موریس ژار بیرون بیاید. در نتیجه وی، مقام حجاز عربی برابر با همایون و بیات اصفهان ایرانی را که شباهت زیادی به گام مینور هارمونیک داشت، به عنوان ستون کار انتخاب کرد و تمام موسیقی فیلم را در همین چارچوب نوشت. اما این خوش شانسی را هم داشت که بتواند از سازهای کوبه ای عرب و همچنین ساز ایرانی الاصل قانون که در قرن حاضر تداعی گر نوعی از موسیقی عربی شده است، کمال استفاده را ببرد. مهم تر از اینها او نیک می دانست که با نگاه تونال غربی نمی تواند یک موسیقی جذاب لااقل به گوش مخاطبان شرقی فیلم برساند. پس ملودی محوری را پیشه کرد و هارمونی و ارکستراسیون را تا بدانجا که لطمه ای به درک ملودیک شنوندگان نزند، وارد کار نمود.

نقش آفرینی ساز قانون و سازهای کوبه ای عربی را بشنوید و یا دانلود کنید

موسیقی فیلم محمد رسول الله هم از لحاظ نحوه‌ی گردش نغمات و اركستراسیون و هم از جهت این‌كه با صحنه‌های مختلف فیلم همراه شده بود، جنبه‌ای بسیار مذهبی یافت و یكی از قوی‌ترین كارهای موسیقی مذهبی در سطح جهان به حساب می‌آید. گویا مصطفی عقاد كارگردان الجزایری و مسلمان این فیلم، در جهان اسلام آهنگساز مطرحی را نیافت كه افتخار ساخت موسیقی فیلم‌اش را به موریس ژار فرانسوی داد و آهنگساز مربوطه نیز برای جبران دوری و بیگانگی خود از فضای اسلامی، مدتی در عربستان اقامت گزید تا از نزدیك با فرهنگ اسلامی آشنا شود. با آن‌ كه عوامل و عناصر این موسیقی تقریباً غیر ایرانی‌اند، اما به طرز شگفت‌آوری موسیقی آن بر دل ایرانیان نشسته و باید گفت بخشی از فرهنگ‌شان شده است. تا جایی كه می‌توان رد پای برخی آثار موسیقی متن فیلم‌های ایرانی را در همین اثر جاودانه‌ی موریس ژار جست‌ و جو كرد. نمونه‌اش را در موسیقی متن فیلم سینمایی "سفیر" کاری از كامبیز روشن‌روان ملاحظه می‌كنیم كه درحقیقت نخستین اثر شاخص موسیقی متن فیلم با محتوای مذهبی در ایران به حساب می آید. مجید انتظامی هم در موسیقی متن فیلم "روز واقعه" برداشت بسیار کوچکی از این اثر شاخص داشت.

 قطعه ای دیگر از موسیقی متن این فیلم را بشنوید و یا دانلود کنید.